1. Teoretyczne zasady podatkowe – postulaty doktryny, na podstawie których tworzony jest racjonalny system podatkowy i poszczególne podatki:

a/ minimalizacji jednostkowego ciężaru podatkowego (POWSZECHNOŚCI) – przedmiotem opodatkowania powinny być możliwie wszystkie stany faktyczne lub prawne, z którymi wiąże się powstanie obowiązku podatkowego
-optimum opodatkowania: oczekiwany globalny poziom dochodów dzięki powszechności; uboczny skutek to koszty obsługi podatków
-przedmiotem opodatkowania powinny być zjawiska możliwie najbardziej masowe i powtarzalne oraz relatywnie trwałe

b/ zasada jednokrotności opodatkowania – dany przedmiot opodatkowania powinien rodzić tylko jedno zobowiązanie podatkowe (zasada podmiotowej równomierności rozłożenia ciężaru podatkowego i eliminowania kumulacji podmiotowej i przedmiotowej zobowiązań podatkowych) ® realizacja poprzez zwolnienia podatkowe
- ale wyjątki! opodatkowanie akcyzą niektórych czynności jak import, który jest opodatkowany powszechnym podatkiem obrotowym

c/ zasada jednokrotności przywileju podatkowego – dany stan faktyczny lub prawny powinien rodzić co najwyżej jedną ulgę lub przywilej podatkowy ® niedopuszczenie do powstawania enklaw podatkowych (utrata dochodów budżetowych + łamanie zasady konkurencji + nieracjonalne decyzje podatników)
-nieprzestrzeganie przez ustawodawcę to “racjonalność podatkowa”, czyli dostosowywanie decyzji ekonomicznych do sygnałów płynących z prawa podatkowego

2. Teoretyczne zasady tworzenia i stosowania prawa podatkowego – też postulaty doktryny wobec prawa podatkowego i praktyki podatkowej, ale mogą też być wynikiem uogólnienia dorobku myśli ustawodawczej i praktyki podatkowej

a/ zasada neutralności ekonomicznej sytemu prawa podatkowego ® nie powinien stanowić autonomicznej i samoistnej przesłanki decyzyjnej podatników; pełna realizacja zasady nie jest możliwa na poziomie mikroekonomicznym

b/ zasada neutralności etycznej prawa podatkowego – prawo podatkowe:
· nie jest przyporządkowane jakiemukolwiek systemowi etycznemu w warunkach ich pluralizmu
· nikt nie powinien być potępiany i piętnowany, że zgodnie z prawem skorzystał z uprawnień przyznanych prawem podatkowym
· chroni podmioty oraz osoby realizujące w imieniu wł.publ. zadania w dziedzinie ustalania, określania lub poboru podatków – nikt nie może być potępiony, że zgodnie z prawem wykonał swe obowiązki nałożone prawem podatkowym

c/ zasada apolitycznośći organów podatkowych i sądownictwa podatkowego
· zapewnienie apolityczności całości aparatu podatkowego i kontrolnego (działacze polityczni precz ze stanowisk decyzyjnych!)
· ministrami finansów nie powinni być liderzy partii
· stanowisko szefa resortu finansów nie powinno być wykorzystywane do zdobycia popularności (np. publiczne akcje “upraszczania prawa podatkowego”)

d/ zasada minimalizacji zadłużenia podatkowego – zwłaszcza tworzenie i stosowanie;
· występowanie zadłużenia jest nieuniknione, ale chodzi o skalę zjawiska – ujawnione zadłużenie wynosi mniej niż 5% bieżących dochodów podatkowych w danym roku budżetowym: sytuacja jest dobra, ale ujawnione to zazwyczaj 50% wszystkiego, więc gdy 10% zadłużenia: niepokojące, gdy przekroczy 15% fizycznych dochodów zaczyna się kryzys
· likwidacja zadłużenia po patologicznych podatkach w drodze generalnych umorzeń i abolicji podatkowych

e/ zasada zaufania między podatnikiem a władzą publiczną – dwoisty i wzajemny charakter; jej przestrzeganie jest warunkiem efektywności fiskalnej pr.pod.;

• konieczność ochrony i rozwoju źródeł dochodów budżetowych (sprzyjanie wzrostowi opodatkowanych dochodów, wzrostowi podaży opodatkowanych wyrobów)
• wpływ na strukturę spożycia – cel to minimalizacja lub stabilizacja wzrostu spożycia wyrobów trwale nieopodatkowanych lub opodatkowanych niżej od przeciętnej
• sprzyjanie kapitalizacji dochodów w celu wzrostu majątku będącego przedmiotem opodatkowania
• ochrona źródeł dochodów opodatkowanych i ograniczenie dchodów nieopodatkowanych
• sprzyjanie możliwie najszerszemu przerzucaniu podatków na odbiorców krajowych i zagranicznych (wzrost opodatkowania pośredniego)

2. POZAFISKALNE – w racjonalnym systemie prawa podatkowego funkcje te nie występują
- konieczność zachowania pokoju społecznego, jako wartości nadrzędnej nad interesem finansowym wł.publ. i kompromisem (sprzyjanie “przedsiębiorczości”, “wspieranie inwestycji”, “pobudzanie efektywności zawodowej”, “prorodzinność”)
-zasada nadrzędności funkcji fiskalnej nad pozostałymi zadaniami prawa podatkowego

3. Psucie podatków – prawo podatkowe wykorzystywane jest nadmiernie do wielu wzajemnie sprzecznych celów pozafiskalnych

4. Patologie prawa podatkowego – cechy, cele lub elementy, które w sposób istotny deformują konstrukcje podatku, że zaczyna ona zaprzeczać celowi tej instytucji
- np. wykorzystywanie do celów politycznych o dyskryminacyjnym charakterze – przy pomocy podatków zamierza się z przyczyn politycznych wyeliminować lub zwalczać określone podmioty czy określoną działalność w gospodarce (np. prawo PRL do podmiotów prywatnych, potem do podmiotów państwowych: dywidenda od przychodów państwowych czy podatek od wzrostu wynagrodzeń)

• pośrednie – istota konstrukcji to przerzucenie przez podatnika na osoby trzecie (obrotowe, importowe, akcyzy, podatki od czynności o charakterze wzajemnym); ustawodawca gwarantuje pośrednio, że podatnik tego podatku nie będzie co do zasady ponosił jego ciężaru
• bezpośrednie – występuje jedność podmiotowa podatnika oraz podmiotu, który ponosi ciężar podatku (pośrednie mogą się przekształcić w bezpośrednie – np. stosował stawkę 7% a powinien 22% i jest zobowiązany do zapłaty podatku w prawidłowej wysokości) – też mogą być przerzucone, a zależy to od inwencji podatnika

1. Podatnik nie musi bezpośrednio ponosić ciężaru zobowiązania podatkowego

• przerzucenie – przy pomocy zmiany poziomu cen, wynagrodzeń, na które podatnik ma wpływ, zwiększa on swoje przychody o całość lub część kwoty podatku
• odrzucenie – podatnik uzyskuje określone korzyści finansowe od wł.publ. z związku z poniesieniem lub zwiększeniem ciężarów podatkowych (np. uznanie nowo wprowadzonego podatku od nieruchomości za koszt uzyskania przychodów w podatku dochodowym podatników, którzy są właścicielami nieruchomości)

2. Skutek: trwały lub czasowy rozdział między podatnikiem a podmiotem, który ciężar finansowy podatku rzeczywiście ponosi

DOCHÓD – faktycznie uzyskany lub należny, bezwzględny i definitywny przyrost aktywów w danym okresie
MAJĄTEK – aktywa i pasywa występujące na dzień rozpoczęcia albo zakończenia roku podatkowego (z reguły: tylko aktywa)

Żródłem finansowania zobowiązań podatkowych mogą być środki będące własnością podatnika, ale i jego zadłużenie (zadłużenie prawidłowe – kredyty, pożyczki + nieprawidłowe – zaległości w zapłacie za dostarczone towary, usługi, w spłacie pożyczek lub kredytów)

Podatkiem jest publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa lub gminy, wynikające z ustawy podatkowej (art.6 Ord. pod)

2. Niezbędne cechy podatków – instytucja prawna jest podatkiem, gdy posiada wszystkie cechy niezależnie od nazwy i systematyki:

• obowiązek wpłaty określonej kwoty na rzecz władzy publicznej – wynika z celu, czyli uzyskania dochodów budżetowych kosztem podatnika; reprezentują ją organy podatkwe wł. państwa lub sam. teryt.; wpłata na rzecz budżetu państwa, kraju, samorządu terytorialnego, publicznego funduszu pozabudżetowego będącego częścią gospodarki budżetowej
• przymusowość – obowiązek zapłaty wynika bezpośrednio z przepisu prawa podatkowego albo z decyzji administracyjnej organu, wykonanie zabezpieczone jest przymusem państwa (pobór kwot dłużnych za pomocą instrumentów egzekucji administracyjnej), jako potencjalne zagrożenie dla podatnika
• pieniężny charakter – zapłata w pieniądzu będącym prawnym środkiem płatniczym na terytorium danego kraju; niekiedy wyjątki:

1. okres wysokiej inflacji lub upadku systemu pieniężnego i dopuszczenie zapłaty w innych wartościach majątkowych, nawet w walucie obcej

2. ustawodawca dopuszcza wyraźnie zapłatę w innej niż pieniądz wartości majątkowej, np: papiery wartościowe

3. egzekucja zaległości podatkowych z majątku podatnika lub jego następcy prawnopodatkowego, osoby trzeciej – też może to być forma niepieniężna

• bezzwrotność – wpłata nie rodzi po stronie władzy publicznej obowiązku zwrotu kwoty podatnikowi – nie ma cech pożyczki; jest to definitywne przesunięcie majątkowe i nie podlega restytucji (instrument definitywnej redystrybucji budżetowej)
• co innego to NADPŁATA – podatek zapłacony nienależnie lub w kwocie wyższej od należnej i podlega zwrotowi podatnikowi lub jego następcy prawnopodatkowemu
• czasem też PODATKI KREDYTOWE – po upływie określonego okresu wł. publ. zobowiązuje się do bezpośredniego lub pośredniego zwrotu całości lub części kwot
• nieodpłatność – podatnik nie ma prawa żądać jakiegokolwiek wzajemnego świadczenia od wł.publ. lub innych podmiotów, a wł.publ. nie ma też obowiązku ponoszenia świadczeń czy wykonywania czynności na rzecz płacącego podatnika
• OPŁATA – gdy podatnik ma prawo żądać z tego tytułu określonego zachowania się lub czynności org.wł.publ.
• UPRAWNIENIA PRAWNOPODATKOWE – niekiedy wprowadzane określone elementy quasiodpłatności: np. podatnik je nabywa za terminowe regulowanie zobowiązań podatkowych
• generalny charakter – obowiązki będące istotą podatku określone są w sposób generalny, skierowane do określonej w niezindywidualizowany sposób w przepisie prawa grupy podmiotów; przedmiot określony abstrakcyjnie, nie dotyczy skonkretyzowanego przedmiotu lub stanu (np. wpłaty banku centralnego do budżetu państwa nie są podatkiem)
• Ţ obowiązywanie na podstawie ustawy z zakresu prawa publicznego – wynika tylko z przepisów prawa podatkowego (gdy z prawa cywilnego np. kara pieniężna to nie jest)
• określanie, ustalanie, kontrola, pobór i egzekucja następuje przez organy wł. wykonawczej
• Ţ cecha negatywna – nie jest to kara za czyn niedozwolony -nie jest to skutek wprowadzenia zakazu bycia podatnikiem czy jego działań; nie jest to dolegliwość za naganne zachowanie (to sankcje prwanopodatkowe)
• obowiązek podatkowy powstaje niezależnie od tego, czy podatnik wykonuje czynności opodatkowane zgodnie lub wbrew zezwoleniom

Podatki nie są:

• świadczeniem pieniężnym wynikającym ze stosunków cywilnoprawnych
• opłatą za usługi, do których stosuje się przepisy o cenach
• grzywną w rozumieniu prawa karnego
• kontrybucją nałożoną na podbitych
• konfiskatą majątku
• aktem nacjonalizacyjnym
• opłatą o charakterze publicznoprawnym z tytułu określonych czynności dokonywanych przez organy wł.publ.